رسانه و سلامت

روزنامه نگاری سلامت و نگاهی به تاریخ آن در ایران / فضای مجازی و سلامت

روزنامه نگاری سلامت و پیشینه آن در عرصه مطبوعاتی ایران بخشی از سخنان حمیدرضا نمازی عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران بود که در نشست چالشهای روزنامه نگاری سلامت بیان شد.

در این نشست که به همت پژوهشکده مطالعات فرهنگی و ارتباطات برگزار شد، علاوه بر دکتر نمازی، داود مهرابی عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به بیان دیدگاههای خود پرداخت.

دکتر حمیدرضا نمازی در ابتدای این نشست (مشاهده فایل ویدئو)، ضمن اشاره به تاریخی از رسانه های سلامت در کشور بیان کرد: ما سه رویکرد به تاریخ داریم. رویکرد اول بایگانی تاریخ است که تاریخ را در موزه ها نگهداری می کنیم. رویکرد دوم این است که گاهی تاریخ  را زنده تر از بایگانی نگاه می کنیم و با روی آورد نوستالژی به آن می نگریم. و رویکرد سوم هم این است که ما گاهی تاریخ را ریفریم می کنیم.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران افزود: برای من همیشه این پرسش مطرح بوده که چرا دانشکده پزشکی، دندانسازی و داروسازی که در سال 1313 ساختمان جدید آن تأسیس شد و البته تاریخ آن به دارالفنون می رسد، پس از مدتی دانشکده دندانسازی به دندانپزشکی تبدیل شد، اما داروسازی نشد دارو پزشکی.

نمازی افزود: این پرسشی است که تا امروز هم ادامه پیدا کرده است . از این دسـت پرسشها که بخشی از آن را مدیون فیلسوف ها، جامعه شناسان و کسانی هستیم که آمدند و تاریخ را به نگاههای دیگر دیدند. مثل میشل فوکو که در تاریخ پزشکی و سلامت کار کرده  است.

نخستین مجله دولتی در حوزه سلامت مجله صحیه و امور خیریه است

وی که مسئولیت موزه ملی تاریخ علوم پزشکی را نیز بر عهده دارد، تصریح کرد: نخستین مجله دولتی در حوزه سلامت که به آن دست یافته ایم، مجله صحیه و امور خیریه است که در زمان احمد شاه قاجار منتشر شده و به هر حال توجهات سلامت مخصوص به خودش را دارد .

به گفته وی، این نخستین مورد که نزدیک به سال 1293 یا 1294 منتشر شده جذابیت های خاص خود را دارد و رئوس این نشریه و مطالبی که در آن است نشان دهنده جرقه هایی است که در حوزه رسانه سلامت ایران زده شده است.

نمازی بیان کرد: دوم مجله ندای صحت است که به سال 1304 ، 1305، و 1306  باز می گردد که نشان دهنده نوع توجهانی است که در آن زمان به مسئله سلامت شده است.

به گفته دکتر نمازی، طولانی مدت ترین نشریه سلامتی در ایران نشریه ی تندرست است . البته پزشکی امروز هم در حال رسیدن به همین قدمت است. پزشکی امروز از دهه ی 70 منتشر می شود و الان قدمت بیست و چند ساله پیدا کرده است.

به گفته این استاد دانشگاه، تندرست نشریه ای بود که از سال 1320 تا حدود 1350 یعنی قریب به 30 سال به شکل هفته نامه منتشر می شد. در این مجله عناوین بهداشتی، آرایشی، سلامت ، پزشکی، و سرطان پوشش داده شده است.  

نامه ی پزشکی ایران بعنوان رسانه ی دانشگاهی سلامت در ایران

نمازی نخستین نشریه ی جدی علمی ایران در حوزه سلامت  را نامه ی پزشکی ایران معرفی کرد که به همت دکتر قاسم غنی و اساتید اولیه ی دانشکده پزشکی منتشر شد.

وی تصریح کرد که پیش از این رسانه ی دانشگاهی دیگری پیدا نشده است. البته مثلاً نشریه ای مثل صحت نمای ایران در 1305 نیز وجود دارد. صحت نمای ایران که متعلق به دکتر طوطیا بود به گونه ای منتقد نظام آموزشی سلامت در آن زمان بود.

نمازی با اشاره به برخی از نشریات دیگر تصریح کرد که جهان پرستاری در دهه 30 منتشر می شد و رونق داشت. مجله دندانپزشکی 1331 منتشر می شد، و داروسازی در عصر حاضر در دهه 1320 منتشر می شد.

وی در ادامه خاطرنشان کرد که از بین مجلات و نشریاتی که به آنها اشاره شد، نامه ی پزشکی ایران برای مردم عادی هم قابل استفاده بود و بعد از آن به “سلامت” می رسیم که از دهه 1380 تاکنون منتشر می شود.

نمازی گفت تا پیش از این نشریه معمولاً خبرگزاریها و روزنامه ها بخش سلامت نداشتند . یک صفحه اجتماعی بود که بخشی از آن به بهداشت توجه داشت.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران تصریح کرد: در دهه ی 70 پرتیراژترین نشریه به احتمال خیلی قوی گل آقا بوده و پرتیراژترین نشریه در دهه 60 کیهان بچه ها و دانستنیها بوده است. جالب اینکه شما می تونید از روی این پرتیراژ بودن نشریات پی به گفتمان رایج مردم ببرید که به نظر می رسد مردم در دهه 80 یک سلامت اندیشی پیدا می کنند. پیش تر چنین وضعیتی نبوده است.

مجلات سلامت در ابتدا بیشتر در مطب ها قرار می گرفت

وی تصریح کرد که در دهه 20 تا 40 ، مجلات سلامت بیشتر در مطبها و روی میز اتاقهای انتظار مطب یا احیاناً در بیمارستانهای خصوصی آن موقع مثل بیمارستان نامداران و پارس و اینها پیدا می شد. مطبها هم می خریدند که مردم این آنها را بخوانند. البته مطبها بعداً یک چرخشی کردند و رفتند به سمت مجلات طنز یعنی فکاهیات و اینها را در مطبها می گذاشتند برای اینکه مردم حالشان بهتر شود و اضطرابشان کاهش یابد.

نمازی همچنین بیان کرد من نخستین ستون سلامت روزنامه اطلاعات را هم پیدا کردم که مربوط به سال 1314 است که در آن زمان اعلام کردند که ما تصمیم داریم یک ستون معطوف به سلامت مردم بزنیم که این هم جالب و محتوای آن خواندنی است.

سلامت ما درحال اسنپی شدن هست

نمازی در سخنانی در نشست چالش های روزنامه نگاری تصریح کر سخنان خود را با مباحث فلسفی فضای مجازی ادامه داد و تصریح کرد: اول اینکه ما باید یک تأمل زبان شناختی و معناشناختی در فضای مجازی داشته باشیم، یعنی در زبان فارسی. در سوی دیگر، هم همین طور است یعنی سایبرنتی که به معنای فرمانده و پیشوا و پیشرو است یک جور هراسناکی پیدا کرد.

به اعتقاد وی، برخی از جامعه شناسان بر این باورند که یک نوع اراده گرایی برای رسانه پیش آمده است. اراده گرایی به این معناست که شما می گوئید که  مردم خودشان دیگر نمی توانند فکر کنند و تصمیم بگیرند. این فضای مجازی است که خط می دهد. این فضای مجازی است که در حال به دست گرفته ذهن است.

نمازی افزود برای اینکه در این اراده گرایی مقهور فضای مجازی نشویم باید یک مقدار مناقشه کنیم.

وی تصریح کرد: اصطلاح سایبرپانک را شاید شنیده باشید. سایبر پانکها کسانی بودند که می آمدند و در فضای مجازی و در فضای سایبری راهزنی می کردند. این هکرها و اینها که الان می بینید پدربزرگهایشان سایبرپانکهای دهه 70 و دهه 80 بودند.

تشدید نظارت و فرایند نظارت از طریق فضای مجازی انجام می شود

به گفته وی، فضای مجازی به 2 قسم رسانه ای و غیر رسانه ای تقسیم می شود . فضای مجازی غیر رسانه ای 2 کار انجام میدهد: 1. تشدید نظارت 2. تسهیل فرآیند. به نظر می رسد فضای مجازی هر دو اینها را در ساحت غیررسانه ای خودش انجام می دهد.

نمازی در خصوص ایجاد نظارت توسط فضای مجازی تصریح کرد البته در نظارت ما به افشا هم می رسیم. به مچگیری هم می رسیم و به همین دلیل شما کتابی نیست باز کنید و از اخلاق افشا نام نبرده باشد.

وی با اشاره به اسنپ گفت: کار بعدی که فضای مجازی انجام میدهد، فرآیند است. اسنپ یک فرایند را تسهیل کرد، فرایندی که تا حدودی از دست رفته بود. این فرایند آمد و جای پیشینه تاریخی نشست. البته فرایند با این خطر نیز مواجه است که گاهی بجای اینکه باعث تسهیل شود، با ایجاد بروکراسی مسائل را بدتر می کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه بدتر شدن برخی فرایندها را همه ما تجربه کرده ایم گفت: فضای حقیقی که قرار بود اصل باشد، مجازی شده و فضای مجازی نیز حقیقی شده است، که البته بخشی از  آن ناگزیر است.

نمازی در ادامه راجع به رسانه و فضای مجازی رسانه ای گفت: اول  باید به این سئوال پاسخ دهیم که مصداق رسانه چیست؟ رسانه های کلاسیک مثل روزنامه، اینها رسانه های اصلی محسوب می شوند . بحث بر سر این است که رسانه ها به دو بخش رسمی و غیررسمی تقسیم می شوند . رسانه غیررسمی من هستم که یک صفحه ای دارم و در آن حرفهایی که دلم می خواهد بیان می کنم و رسانه رسمی هم همان روزنامه ایست که حساب و کتاب دارد.

جریان رسانه در دنیا به سمت این می رود که غیررسمی ها را رسمی کند

وی افزود: جریان رسانه در دنیا به سمت این می رود که غیررسمی ها را رسمی کند . نه فقط در رسانه بلکه در همه ی حوزه های کسب و کار . غیررسمی ها وقتی رسمی می شوند فضا اخلاقی می شود .

به گفته این استاد دانشگاه، کارکرد رسانه یکی این است که تفاوتها را با هم سازوار می کند . نه اینکه تفاوتها را از بین ببرند، بلکه چسبی می زنند که اینها در کنار هم بمانند و این تفاوتها به تغایر و به تنافر به هم منجر نشوند.

وی با اشاره به اینکه شما با رسانه زندگی را پویا می کنید و گفتگو را شکل می دهید، تصریح کرد: برگمن میگوید رسانه ها اشیاء را ، واقعیتها را و حقایق را بزرگتر از آن چیزی که هستند یا کوچکتر از آن چیزی که هستند نشان می دهند.

نمازی با اشاره به برخی ویژگی های فضای مجازی تصریح کرد فضای مجازی و رسانه ، هر دو تشدید کننده یا تضعیف کننده هستند. همانطور که پیشتر بیان کردم یک سری چیزها مانند حساسیتها، واکنشها، و پاسخگویی ها تشدید شدند. یک سری چیزها هم تضعیف شدند که از آن جمله می توان به مفهوم حریم اشاره کرد.

وی تصریح کرد که به نظر من حریم در جامعه ی ایرانی دو بار باز تعریف شده است ، بار اول زمانی بود که ما از خانه های بزرگ رسیدیم به آپارتمانهایی که درب آنها 20 سانت با هم فاصله داشت و ما یک باز تعریف از حریم کردیم. باز تعریف دیگر از حریم جایی بود که این سراسر بینی آمد و همه داریم یکدیگر را می بینیم یا از یکدیگر می گوییم و یا یکدیگر را افشا می کنیم.

رسانه های سلامت به دنبال طبی سازی هستند

به اعتقاد وی کاری که فضای مجازی و رسانه ها کردند، یک سری چیزها را موزائیکی کردند ، علم موزائیکی شد ، در واقع حرفه موزائیکی شد ، و سیاست نیز موزائیکی شد. و به معنایی فضای مجازی از علم، از سیاست،  و از گفتمان راکد یا رایج پیشی گرفت و یک فضای دیگر ایجاد شد.

وی با بیان اینکه فضاهای مختلف با ظهور خود، مفاهیم را در نزد ما تغییر می دهند با ذکر مثالی بیان کرد:  University  عنوان اولی بود که برای دانشگاه داشتیم . University را به دانشگاه ترجمه کردیم، محل دانش، فروغی این را در فرهنگستان اول ترجمه کرد. سپس Diversity  و پس از آن نیز Netwersity  بدین معنا که دیگر من خیلی راحت برای خودم در شبکه های اجتماعی یک کانال می زنم و بحث های فلسفی را ترجمه می کنم و انتشار می دهم. هم بیشتر دیده و هم بیشتر خوانده می شود، هم تأثیرگذاری اجتماعی بیشتری دارد و به مراتب از کلاس 15 و 16 نفره دانشکده اثرگذارتر است.

نمازی گفت حالا میرسیم به سراغ رسانه های سلامت، رسانه هایی که به دنبال طبی سازی (medicalization  ) هستند. طبی سازی یعنی پزشکی شدن روز به روز زندگی عادی مردم .

وی افزود که چهار نوع طبی سازی داریم: یکی اینکه جرم را بیماری می کنیم. دوم زندگی طبیعی مردم، یعنی هنگامی که نوزاد به دنیا میاد تا 6 سالگی و 7 سالگی و 8 سالگی عین یک بیمار به او نگاه می شود. اگر یعنی سرش را زیاد این طرف و آن طرف کند، می گویند این پرتحرک کم توجه هست. بزرگتر که می شود،  مثلاً چشماش درست نمی بیند می گویند این چشمش فلان مشکل را دارد. یک موقعی اینها را فرآیندهای طبیعی زندگی می دیدند. نوعی دیگر طبی سازی نیز این است که از خوب به دنبال عالی شدن هستند. پوست خوبی دارند ولی می خواهند عالی باشد. حافظه خوبی دارند ولی می خواهند عالی باشد.

زیبایی را پزشکی نکنید که همه در خیابان مثل هم شوند

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد این بحثی است که 70 سال سابقه دارد ، البته بعد از 60 ، 70 سال تازه مقاله های آن بیرون آمده اند. رسانه های سلامت ناخواسته در ایران و در جاهای دیگر دنیا به جای اینکه یاد دهند که یک جاهایی را بیخودی پزشکی نکنند، جامعه را طبی سازی کردند. زیبایی در هر محله دست آرایشگرها بود. اینها بحرانهای رسانه سلامت هستند، که رسانه ها در کاسه مردم گذاشتند.

سوم Marketization یا بازارسازی از سلامت است که در آن اقدامی که پزشک انجام می داد را الان آرایشگر محله انجام می دهد. مسأله بعدی Lay Knowledge هست؛ خرده معلومات. خرده معلومات چیست ؟ خرده معلومات این است که من در اینترنت جستجو می کنم ، در سایتها می چرخم ، مطالبی پیدا می کنم و بعد با این خرده معلوماتم خودم می شوم Lay Doctor یا خرده دکتر.

نمازی تصریح کرد که مسئله دیگر Health anxiety یا اضطراب سلامت است. اضطراب سلامت یعنی اینکه برای شما راجع به سرطان و دیگر بیماریها صحبت شوند و در شما ایجاد اضطراب کنند که درصدی از جامعه به این قبیل بیماریها متبلا هستند.

رسانه های سلامت در ایران دائم مردم را نگران می کنند

وی افزود: رسانه های سلامت در ایران به جای اینکه روی سبک زندگی Life style کار کنند به جای اینکه روی خود مراقبتی کار کنند ، به جای اینکه یک نگاه یکپارچه به افراد بدهند ، به جای اینکه کنترل بر تن را آموزش بدهند ، بدن-آگاهی را آموزش دهند، دائم مردم را نگران می کنند.

نمازی تصریح کرد که اضطراب سلامت دو تا نتیجه به دنبال دارد؛ نتیجه اول، یک گروه دوری گزین می شوند، یعنی فرد آنقدر اضطراب دارد که بعد از سه سال هنوز یک آزمایش هم نمی دهد. گروه دیگر با در دست داشتن یک دستگاه فشار خون، دائم فشار خود را می گیرند.

به گفته این استاد دانشگاه، آخرین موضوعی که الان در دنیا مقالات زیادی در خصوص آن نوشته می شود، پوپولیزم پزشکی یا عوام گرایی پزشکی است. پوپولیزم پزشکی یعنی تنها مباحث آسان و قابل فهم برای فرد برای او اهمیت دارد و مسائل پیچیده تر فاقد اهمیت هستند.

وی در ادامه خاطر نشان کرد: یک چیز دیگه وجود دارد که بحث فرونسیس است . فرونسیس را که نخستین بار ارسطو مطرح می کند به تدبیر یا به حکمت ترجمه می کنند. بدین معنا که علم بعد از مدتی از احوالات طبیعی کاربردی زندگی آدم فاصله گرفت، به گونه ای که اگر جوایز نوبل 2019 را جستجو کنید، از آنها هیچ چیز نمی فهمید. حتی متخصصان حوزه مربوطه نیز ممکن است فهم درستی از آن نداشته باشند.

علم از پرداختن به مسائل کاربردی برای عموم مردم فاصله گرفته است

نمازی خاطرنشان کرد که علم آنقدر از پرداختن به مسائل کاربردی برای عموم مردم فاصله گرفته که دانشگاه هاروارد در کنار جایزه نوبل جایزه ای به اسم جایزه Ignoble ایجاد کرده که جایزه ای است که به کسانی داده می شود که پژوهشهایی کردند که در ظاهر خنده دار می باشد. مثلا جایزه Ignoble تغذیه 2017 به کسی داده شد که نشان داد چیپسی که بیشتر صدا دارد خوشمزه تره است. در واقع، Ignoble یک جنبه از حکمت و تدبیر و فرونسیس در خود دارد و آن این است که من حرفهایی می زنم که برای شما ملموس هست.

به گفته این استاد دانشگاه، یکی از اصلی ترین کارهایی که رسانه سلامت می تواند انجام دهد، پر کردن خلأ فرونسیس است، که در این راستا در برخی سایت ها نوعی گفتمان عمومی سلامت شکل می گیرد .

نمازی خاطر نشان کرد نشان داده شده که در حوزه سلامت شهوت خبری خیلی بالاست . یعنی افراد به اندازه ای که در سلامت شهوتِ خبر دارند در سیاست این قدر شهوتِ خبر ندارند.

این انگاره ها هستند که سلامت را می سازند

وی در مورد علوم انسانیِ سلامت نیز بیان کرد: امروز ما به این نتیجه رسیدیم که نباید فقط خبر تولید کنیم. رسانه سلامت یعنی جشنواره فیلم سلامت. رسانه سلامت یعنی تاریخ سلامت. رسانه سلامت یعنی اخلاق سلامت. رسانه سلامت یعنی جامعه شانسی سلامت. به نظر می رسد که مردم از طریق روشهای غیرمستقیم در مقایسه با روشهای مستقیم، بهتر با سلامت مواجه می شوند.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با مطرح کردن بحث “اخلاق باور” خاطر نشان کرد: اگر تا دیروز  گفته می شود گول زدن کار غیر اخلاقی است، از امروز باید حواسمان باشد که گول خوردن هم غیر اخلاقی هست چه بسا غیر اخلاقی تر.

به اعتقاد نمازی، این یک اصلی است که مردم باید در فضای مجازی و در عصر رسانه خوب یاد بگیرند . ما نباید ذهن دیگران را زباله دان باورهای ناموجه خود کنیم .

این استاد دانشگاه در بخش پایانی سخنان خود گفت: ما در رسانه سلامت داریم انگاره می سازیم و تصویرسازی  می کنیم . انگاره مردم به خود آنها و انگاره مردم به دیگران. انگاره ای که از بدن و  از حال خود دارند .

وی افزود: انگاره چند وجه دارد: (I-O) یعنی تصویری که من از دیگری دارم . (O-I ) یعنی تصویری که دیگری از من دارد . ( I-O-I ) تصویری که من فکر می کنم دیگری از من دارد . ( O-I-O ) تصویری که دیگری فکر دیگر میکند من از او دارم . ( I-O-O ) تصویری که من فکر می کنم دیگری از خود دارد . ( O-I-I ) تصویری که دیگری فکر میکند من از خودم دارم . و این انگاره ها هستند که سلامت را می سازند.

برچسب ها
نمایش بیشتر

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن