جامعه و سلامت

ویروس کرونا: گامی در مسیر همگرایی بیشتر علوم اجتماعی و علوم پزشکی – داود مهرابی*

ویروس کرونا که از ماه دسامبر سال 2019 در چین شیوع یافت و پس از شهر ووهان در این کشور به سایر شهرهای چین سرایت کرد و سپس با سرایت به کشورهای مختلف جهان آن را به یک معضل سلامت جهانی تبدیل کرد، از جمله معضلات سلامت محسوب می شود که بیش از پیش همگرایی علوم پزشکی و علوم اجتماعی را مورد تأکید قرار می دهد.

از اصلی ترین عوامل پیشگیری از ویروس کرونا که به دلیل ماهیت خود در تماس معمولی انسان به انسان منتقل می شود، کاهش تعاملات فیزیکی انسان در پایین ترین حد آن است تا با عدم مواجهه حضوری انسان ها با یکدیگر بتوان از گسترش این ویروس ممانعت کرد.

کاهش تعاملات فیزیکی به  معنی عدم تردد انسان ها در مکانهای مختلف و در مطلوب ترین حالت آن خانه نشین شدن است تا این ویروس نتواند میزبانی برای خود بیاید و پس از گذشت زمان ماندگاری خود در محیط از بین برود.  

فعالیت های اجتماعی و فرهنگی سهم قابل توجهی در کنترل و پیشگیری از کرونا دارند

به جرأت می توان شیوع ویروس کرونا را نخستین پدیده ای در قرن بیست و یکم دانست که فعالیت های اجتماعی و فرهنگی سهم قابل توجهی در کنترل و پیشگیری از آن دارد. البته این فرض که بیماری انسان همیشه تحت تأثیر فعالیت های اجتماعی و فرهنگی است، مفهومی است که در قرن نوزدهم از سوی برخی اندیشمندان مطرح شد.

به عنوان مثال، “رودلف ویرکو” (Rodelph Virko) پزشک آلمانی و پدر آسیب شناسی مدرن در سال 1847 در پژوهشی تحت عنوان “تب تیفوسی” به این نتیجه رسید که مجموعه ای از علل اقتصادی اجتماعی در شیوع این بیماری نقش دارند و برای مبارزه با آن، بیش از مداخله های پزشکی باید به اقدامات سیاسی و اجتماعی توجه کرد.

توجه به مؤلفه های اجتماعی در پیشگیری، کنترل، و درمان بیماریها را می توان به علل و عوامل مختلفی نسبت داد که از مهمترین آنها تغییر الگوی بیماریها، مدرنیته و هویت های اجتماعی است.

هزینه های ملی و فردی ناشی از ویروس کرونا

نخستین تغییر مربوط به همه گیری نسبی بسیاری از بیماریهایی است که پیش از ایفای نقش علم پزشکی می توان با اصلاح سبک زندگی مانع از ابتلای افراد به این قبیل بیماریها و تحمیل هزینه های سنگین بر نظام سلامت شد که در نهایت خود مردم پرداخت کننده این نوع هزینه ها هستند. کرونا از این نوع بیماریهایی محسوب می شود که مردم می توانند با رعایت بهداشت فردی خود را از مراجعه به پزشک و تحمیل هزینه های ملی و فردی مصون بدارند.

در تغییر دوم که مربوط به بحت مدرنیته است، نقش سبک زندگی سالم مورد توجه قرار گرفته و مردم بر این باور هستند (حتی اگر این باور به تغییر رفتار نیز منجر نشود) که می توانند کنترل بیشتری بر وضعیت سلامت خود داشته باشند.

در تغییر سوم که افزایش کیفیت زندگی مردم نقشی اساسی در آن ایفا نموده است از نیمه دوم قرن گذشته و با ظهور نوعی مصرف گرایی و افزایش قدرت خرید عموم مردم پدیدار شده است. در این دوران، عادت های سبک زندگی مبتنی بر مصرف به ویژه در جوامع پیشرفته، بیش از شغل و حرفه در دوره های پیشین تعیین کننده هویت اجتماعی افراد است.

پیامدهای مجموعه این تغییرات و تأثیرات ناشی از آنها را می توان اهمیت یافتن روز افزون این رویکرد دانست که علاوه بر اهمیت فرد در برخورداری از یک زندگی سالم، جامعه نیز در تأمین شرایط زندگی سالم و تأمین امکانات برابر در امر درمان برای همه افراد نقش بی بدیلی ایفا می کند.

الزامات و زیرساخت ها لازم برای پایان دادن به شیوع کرونا

در خصوص شیوع ویروس کرونا، می توان این رویکرد را به طور ملموسی مشاهده کرد. در یک سو، مردمی قرار دارند که برای پایان دادن به شیوع ویروس کرونا توصیه می شود در خانه بمانند و از سوی دیگر این حضور نیازمند الزامات و زیرساخت هایی است که نبود هر یک می تواند زمینه ساز خروج بیشتر افراد از خانه شود. مثالهای متعددی از نبود این الزامات و زیرساخت ها وجود دارد که هر کسی به نحوی از انحاء آن را تجربه کرده است.

در کنار این قبیل الزامات و زیرساخت ها، نقش مؤلفه های فرهنگی اجتماعی در پایان دادن به شیوع ویروس کرونا نقش اساسی ایفا می کند. در حالی که بیمارستان ها مملو از بیمارانی است که به دلیل نگرانی هایی از قبیل احتمال ابتلا به این ویروس خود را نیازمند مراجعه به مراکز درمانی می دانند، رسانه ها  در تلاش هستند تا با افزایش آگاهی از این ویروس ضمن موفقیت در کاهش رفت و آمدهای غیرضرور، تصورات نادرست در خصوص این بیماریها را اصلاح نماید.

در کنار تلاش رسانه هایی که هدف اصلی آنها آگاهی سازی است، اما جولان برخی اطلاعات مغرضانه و نادرست در فضای مجازی نیز مخاطب را سر درگم می کند. خبر جعلی منتشر و دست به دست شده در فضای مجازی، اگر در شبکه های رسمی هم تکذیب شود و گزارش هایی مبنی بر نادرست بودن آن ارائه گردد، باز هم تأثیرات اولیه خود را بر مخاطب گذاشته است. 

شیوع ویروس کرونا فرصت مناسبی برای بکارگیری ظرفیت های اجتماعی با هدف مقابله با خطرات سلامت است

استقبال از چنین خبرهایی که در فضای مجازی و یا حتی رسانه های رسمی منتشر می شود، آگاهی مردم نسبت به نقش تعیین کننده آنها در حفظ سلامت خود را نشان می دهد. این آگاهی و حساسیت نسبت به موضوع سلامت می تواند شاخص های مهمی برای بکارگیری ظرفیت های اجتماعی برای مقابله با خطرات سلامت جهانی از جمله خطرات زیست محیطی مانند آلودگی هوا و همچنین تهدیدات ناشی از مسائل سیاسی مانند تروریسم زیستی باشد. 

شیوع ویروس کرونا به طور مشخص فرصت مناسبی برای بکارگیری ظرفیت های اجتماعی با هدف مقابله با خطرات سلامت ملی و جهانی است که ممکن است در سالهای پیش رو برای بار دیگر سلامت انسان ها را با تهدیدات جدی تر مواجه سازد. تهدیداتی که اگر فرهنگ سازی مناسب با در نظر داشتن مؤلفه اجتماعی صورت گیرد، می تواند علوم اجتماعی را بیش از پیش به بازویی توانمند برای علوم پزشکی در گذار جوامع از خطرات سلامت تبدیل کند.   

*عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
برچسب ها
نمایش بیشتر

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن